पुर्कोटगढीको ऐतिहासिक गौरव, मौलिक संस्कृति र सम्पदा संरक्षणको अभियान

नेपालको इतिहास केवल राजदरबार, युद्ध र शासन व्यवस्थाको विवरणमा मात्र सीमित छैन। गाउँबस्तीका किल्ला, देवीदेवताका मन्दिर, पुर्खाले अपनाएका मौलिक परम्परा, जनश्रुति र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका सांस्कृतिक अभ्यासहरू पनि हाम्रो राष्ट्रिय इतिहासका अमूल्य धरोहर हुन्। यस्तै ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक महत्व बोकेको स्थल हो—तनहुँ जिल्लाको भानु नगरपालिका–७ मा अवस्थित ऐतिहासिक पुर्कोटगढी तथा पुर्कोट कालिका क्षेत्र।

पुर्कोटगढी केवल एउटा भौगोलिक स्थान होइन, यो हाम्रो इतिहास, पहिचान, धार्मिक आस्था र पुर्खाको विरासतसँग जोडिएको गौरवपूर्ण धरोहर हो। यस क्षेत्रको ऐतिहासिक महत्वलाई उजागर गर्दै यसको संरक्षण, संवर्द्धन र प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले श्री कोटघर कालिका सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण समितिले आगामी बडादशैँको पावन अवसरमा विभिन्न धार्मिक, सांस्कृतिक, खेलकुद तथा सामाजिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने तयारी गरेको छ। यी कार्यक्रमहरू मनोरञ्जन र उत्सवमा मात्र सीमित नभई पुर्खाले सुम्पिएको सम्पदालाई भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण अभियानका रूपमा अघि बढाइएका छन्।

पुर्कोटगढी :

इतिहासले सुम्पिएको गौरवगण्डकी प्रदेशको तनहुँ जिल्लामा अवस्थित पुर्कोटगढी ऐतिहासिक तथा सामरिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थल मानिन्छ। साविक तनहुँ राज्यको राजधानी तनहुँसुरदेखि पूर्वतर्फ र मर्स्याङ्दी नदीदेखि पश्चिमतर्फ रहेको पुर्कोटको डाँडाले विगतमा तनहुँ राज्यको सुरक्षा तथा सामरिक व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको ऐतिहासिक विवरण तथा स्थानीय जनश्रुतिहरूमा उल्लेख पाइन्छ।पुर्कोटको इतिहास गोरखा राज्यको इतिहाससँग पनि जोडिएको छ। प्रचलित ऐतिहासिक विवरणअनुसार गोरखाका राजा पृथ्वीपति शाहका छोरा वीरभद्र शाहले तनहुँकी राजकुमारीसँग विवाह गरेका थिए। पारिवारिक परिस्थितिका कारण वीरभद्र शाहकी गर्भवती रानी माइती तनहुँमा आएर बसेको र उनको बसोबास पुर्कोटमा मिलाइएको जनश्रुति पाइन्छ। यही पुर्कोटमा पछि नरभूपाल शाहको जन्म भएको मानिन्छ।नरभूपाल शाहको जन्म र गोरखाको राजगद्दीसँग पुर्कोटको सम्बन्ध जोडिने यस ऐतिहासिक प्रसङ्गले पुर्कोटगढीको महत्वलाई थप विशिष्ट बनाएको छ। यद्यपि यी विवरणको ऐतिहासिक प्रामाणिकता स्थापित गर्न उपलब्ध अभिलेख, वंशावली, ऐतिहासिक दस्तावेज तथा मौखिक परम्पराको थप अध्ययन र अनुसन्धान आवश्यक छ।स्थानीय इतिहास र जनविश्वासमा आधारित यस्ता प्रसङ्गहरूको व्यवस्थित अभिलेखीकरण हुन सके पुर्कोटगढीको ऐतिहासिक पहिचानलाई थप स्पष्ट र विश्वसनीय बनाउन सकिन्छ।

त्यसैले यस क्षेत्रको इतिहासलाई केवल मौखिक परम्परामा सीमित नराखी अध्ययन, अनुसन्धान र प्रमाणका आधारमा भावी पुस्तासमक्ष प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। पुर्कोटदेखि गोरखासम्मको फूलपाती परम्परापुर्कोटगढीको ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्वलाई जीवन्त राख्ने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—बडादशैँमा पुर्कोटबाट गोरखाको कालिका मन्दिरमा फूलपाती लैजाने परम्परा।स्थानीय ऐतिहासिक मान्यता तथा जनविश्वासअनुसार पुर्कोट र गोरखाबीचको पुरानो सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा फूलपातीको डोली गोरखा पुर्‍याउने परम्परा रहिआएको छ। फूलपाती भित्र्याउने यस परम्पराले दुई ऐतिहासिक क्षेत्रबीचको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक सम्बन्ध र ऐतिहासिक निरन्तरतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। फूलपाती नेपाली समाजमा देवी दुर्गाको आराधना, शक्ति र विजयको प्रतीक हो। यस्तो महत्वपूर्ण धार्मिक अवसरमा पुर्कोटबाट फूलपाती गोरखा लैजाने परम्परा रहनुले यस क्षेत्रको ऐतिहासिक विशिष्टतालाई थप उजागर गर्दछ। यस्ता परम्पराको महत्वलाई व्यापक रूपमा स्थापित गर्न तिनको इतिहास, विधि, सहभागी समुदाय, समयक्रममा भएका परिवर्तन तथा सम्बन्धित दस्तावेजको अध्ययन गर्नुपर्छ। यसले स्थानीय परम्परालाई भावनात्मक आस्थासँगै ऐतिहासिक अनुसन्धानको विषयका रूपमा पनि स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

‘बाष्टे’ परम्परा :

पुर्कोटको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानपुर्कोटगढीको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको विशिष्ट धार्मिक परम्परा हो—‘बाष्टे’ बस्ने चलन। पुस्तौँदेखि स्थानीय समुदायले संरक्षण गर्दै आएको यस परम्पराले धार्मिक अनुशासन, सामूहिक जिम्मेवारी, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतिनिधित्व गर्दछ। परम्परागत रूपमा नवरात्रको घटस्थापनादेखि दशमीसम्म बाष्टे बस्ने चलन रहेको बताइन्छ। समयक्रमसँगै यसको अवधि परिवर्तन हुँदै हाल फूलपातीको दिनदेखि दशमीको बिहान फूलपाती सेलाएपछि बाष्टे विसर्जन गर्ने प्रचलन रहेको छ। बाष्टे विसर्जनपछि मात्र दशैँको टीका लगाउन सुरु गर्ने परम्पराले यस धार्मिक अभ्यासको विशिष्टता झल्काउँछ। बाष्टे बस्ने व्यक्तिहरूले नवरात्रभरि तोरीको तेलबाट दियो–बत्ती बालेर देवीदेवताका नाममा अखण्ड ज्योति जगाइराख्ने चलन छ। परम्परागत मान्यताअनुसार व्रतबन्ध गरी जनै धारण गरेका क्षेत्री समुदायका व्यक्तिहरू बाष्टे बस्ने प्रचलनमा सहभागी हुने गरेका छन्। यस अवधिमा दिनमा एक छाक भोजन गर्ने र भोजनअघि तथा पछि घरमै बुनेका सफा तथा चोखा कपडा प्रयोग गर्ने परम्परा पनि रहेको विवरण पाइन्छ।

यसैगरी, देवी निम्त्याउने टालोमा एक माना चामल र एक पैसा वा पाँच पैसा राखेर पोको पार्ने, उक्त पोको काब्रेटारस्थित चौतारामा एउटै रुखमा उम्रिएका आँप, बेल, बर र पीपलका हाँगामा झुन्ड्याउने तथा त्यसपछि मर्स्याङ्दी नदीमा स्नान गरी आवश्यक सामग्री कोटगढीमा ल्याउने परम्परा रहेको बताइन्छ। त्यसरी ल्याइएको चामललाई टीका तथा अक्षताका रूपमा प्रयोग गर्ने र दशमीको टीकामा समेत त्यही चामल प्रयोग गर्ने चलनले यस धार्मिक अभ्यासको मौलिकता झल्काउँछ। बाष्टे परम्परा धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यसमा स्थानीय समुदायको सामूहिक सहभागिता, परम्पराप्रतिको निष्ठा र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि अभिव्यक्त हुन्छ। महत गाउँमा जुठो पर्दा काफलस्वाराका दुई गाउँमध्येबाट बाष्टे बस्ने र काफलस्वाराका दुवै गाउँमा जुठो परेमा मात्र पुवार गाउँबाट बाष्टे बस्ने चलनले समुदायहरूबीचको पारस्परिक सम्बन्ध र सहकार्यलाई समेत देखाउँछ। पहिले बाष्टे बस्दा लाग्ने खर्च सरकारी मिडोबाट व्यहोर्ने गरिएको स्थानीय विवरण पाइन्छ। उक्त व्यवस्था बन्द भएपछि बाष्टे बस्ने अवधि घट्दै गएको र हाल सम्बन्धित खर्च स्थानीय समाजले नै व्यहोर्दै आएको बताइन्छ। यी विवरणहरूलाई स्थानीय अग्रज, परम्पराका जानकार, पुजारी तथा सम्बन्धित परिवारसँग अन्तर्वार्ता लिएर अभिलेखबद्ध गर्न सकिए बाष्टे परम्पराको वास्तविक स्वरूप, ऐतिहासिक विकासक्रम र सामाजिक महत्वलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउन सकिन्छ।आज आधुनिकता र बदलिँदो सामाजिक जीवनशैलीका कारण धेरै मौलिक परम्पराहरू हराउने जोखिममा छन्। यस्तो अवस्थामा पुर्कोटको बाष्टे परम्परालाई संरक्षण गर्नु भनेको एउटा धार्मिक विधि जोगाउनु मात्र होइन, पुर्खाको जीवनदर्शन, सामुदायिक एकता र स्थानीय सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्नु पनि हो।सम्पदा संरक्षणमा श्री कोटघर कालिका सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण समितिको पहलपुर्कोटगढी तथा पुर्कोट कालिका क्षेत्रको ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय महत्वलाई उजागर गर्ने उद्देश्यले श्री कोटघर कालिका सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण समितिले दीर्घकालीन योजना अघि सारेको छ। समितिका अध्यक्ष पुकार गुरुङका अनुसार पुर्कोटगढी र पुर्कोट कालिका क्षेत्रलाई व्यवस्थित संरक्षण तथा विकासमार्फत महत्वपूर्ण ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यस अभियानअन्तर्गत कोटगढी, पुर्कोट कालिका मन्दिर तथा आसपासका ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र व्यवस्थित व्यवस्थापन गर्ने, पुर्कोट–गोरखा फूलपाती परम्पराको प्रवर्द्धन गर्ने तथा बाष्टे लगायतका मौलिक धार्मिक अभ्यासको अभिलेखीकरण र अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्ने योजना रहेको छ। त्यसैगरी, स्थानीय इतिहास, जनश्रुति, मौखिक परम्परा र ऐतिहासिक दस्तावेजको अध्ययन गर्दै प्रामाणिक इतिहास निर्माणमा योगदान पुर्‍याउने, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन विकास गर्ने र प्राकृतिक पदयात्राका सम्भावनालाई उजागर गर्ने समितिको लक्ष्य छ। यस्ता कामका लागि स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य छ। साथै स्थानीय तह, प्रदेश तथा संघीय सरकारका सम्बन्धित निकाय, इतिहासविद्, पुरातत्त्वविद्, अनुसन्धानकर्ता, बुद्धिजीवी, सञ्चारकर्मी, पर्यटन व्यवसायी र अन्य सरोकारवालाबीच समन्वय आवश्यक छ।सम्पदा संरक्षणको काम कुनै एक समिति वा व्यक्तिको प्रयासले मात्र पूर्ण हुँदैन। यो सामूहिक जिम्मेवारी हो। स्थानीय बासिन्दाले आफ्नो इतिहास र संस्कृतिप्रति अपनत्व महसुस गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सकिए संरक्षण अभियान दीर्घकालीन र प्रभावकारी बन्न सक्छ।

बडादशैँका कार्यक्रम :

संस्कृति, सद्भाव र सामुदायिक एकताको अवसरबडादशैँ नेपाली समाजको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। यस अवसरमा पुर्कोटगढी क्षेत्रमा आयोजना गरिने धार्मिक, सांस्कृतिक, खेलकुद तथा सामाजिक कार्यक्रमले स्थानीय समुदायलाई एकै ठाउँमा जोड्ने अवसर प्रदान गर्नेछन्।यस्ता कार्यक्रमले नयाँ पुस्तालाई पुर्खाको इतिहाससँग परिचित गराउन, मौलिक परम्पराप्रति चासो बढाउन र गाउँबस्तीबीचको सामाजिक सद्भावलाई सुदृढ बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछन्। साथै, पुर्कोटगढीको ऐतिहासिक पहिचानलाई स्थानीय क्षेत्रभन्दा बाहिरसम्म परिचित गराउने सम्भावना पनि बढाउँछन्।कार्यक्रमका क्रममा पुर्कोटगढीको इतिहास, फूलपाती परम्परा र बाष्टे संस्कृतिबारे जानकारीमूलक प्रस्तुति, छलफल तथा अभिलेखीकरणका गतिविधि समेट्न सकिए यसको प्रभावकारिता अझ बढ्न सक्छ। स्थानीय अग्रजका अनुभव, मौखिक इतिहास, पुराना तस्बिर, वंशावली र उपलब्ध लिखित सामग्री संकलन गर्ने कामलाई पनि अभियानको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ।यसले पर्वलाई मनोरञ्जनको अवसरमा मात्र सीमित नराखी इतिहास संरक्षण, सांस्कृतिक चेतना र सामुदायिक विकासको साझा अभियानमा रूपान्तरण गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावनापुर्कोटगढीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, पुर्कोट कालिका मन्दिर, फूलपातीको परम्परा, बाष्टे संस्कृतिको विशिष्टता र आसपासको प्राकृतिक भूगोललाई एकीकृत रूपमा विकास गर्न सके यस क्षेत्र धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावनायुक्त गन्तव्य बन्न सक्छ।

तर पर्यटन विकासको अर्थ भौतिक संरचना निर्माण गर्नु मात्र होइन। ऐतिहासिक सम्पदाको मौलिकता जोगाउनु, धार्मिक स्थलको पवित्रता कायम राख्नु, वातावरण संरक्षण गर्नु, स्थानीय समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु र पर्यटकलाई विश्वसनीय जानकारी उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।त्यसैले पुर्कोटगढीको विकास योजनामा ऐतिहासिक सम्पदाको वैज्ञानिक संरक्षण, पदमार्गको व्यवस्थित विकास, सूचना तथा परिचय पाटीको व्यवस्था, सरसफाइ, आधारभूत पूर्वाधार र स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसो गर्न सकिए धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनबाट स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत सकारात्मक योगदान पुग्न सक्छ।यस क्षेत्रको इतिहास र संस्कृतिलाई आधार बनाएर विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र इतिहासप्रेमीका लागि अध्ययन भ्रमणको सम्भावना विकास गर्न सकिन्छ। स्थानीय युवालाई सम्पदा संरक्षण, सांस्कृतिक प्रस्तुति, पर्यटन सेवा र स्थानीय इतिहासको जानकारी प्रवाहमा सहभागी गराउन सके नयाँ पुस्तामा रोजगारी र उद्यमशीलताका अवसरसमेत सिर्जना हुन सक्छन्।इतिहासको संरक्षण नै भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीहामीले आज संरक्षण गर्न नसके भोलिका पुस्ताले आफ्नो इतिहास पुस्तकका केही पङ्क्ति वा अरूले लेखेका विवरणमा मात्र खोज्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। ऐतिहासिक स्थलहरू जीर्ण हुँदै जानु, मौलिक परम्पराहरू हराउँदै जानु र पुराना पुस्तासँगै महत्वपूर्ण मौखिक इतिहास लोप हुनु हाम्रो समाजका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय हो।त्यसैले पुर्कोटगढीको इतिहासलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्नु, बाष्टे परम्पराको अध्ययन गर्नु, फूलपातीको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई प्रमाणका आधारमा अनुसन्धान गर्नु र पुर्कोट कालिका क्षेत्रका सम्पदाको संरक्षण गर्नु समयको माग हो। यसका लागि स्थानीय समुदायले आफ्ना अनुभव र जानकारी साझा गर्नुपर्छ। सम्बन्धित निकायले आवश्यक सहयोग र स्रोत उपलब्ध गराउनुपर्छ। अनुसन्धानकर्ताले तथ्यमा आधारित अध्ययन गर्नुपर्छ।

सञ्चारमाध्यमहरुले पनि यस्ता सम्पदाको महत्वलाई व्यापक रूपमा उजागर गर्नुपर्छ। नयाँ पुस्ताले पनि आफ्नो इतिहास र संस्कृतिप्रति चासो राख्दै संरक्षण अभियानमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। विशेषगरी सञ्चारमाध्यमले पुर्कोटगढीको ऐतिहासिक महत्व, फूलपाती परम्परा र बाष्टे संस्कृतिबारे राष्ट्रियस्तरमा बहस सिर्जना गर्न सके यस क्षेत्रले थप पहिचान प्राप्त गर्न सक्छ। यसले सम्पदा संरक्षणका लागि आवश्यक सार्वजनिक चासो, संस्थागत सहयोग र दीर्घकालीन योजनाको आधार तयार पार्न मद्दत गर्नेछ।

निष्कर्ष :

पुर्कोटगढीको इतिहास हाम्रो गौरव हो। पुर्कोट कालिका माताप्रतिको आस्था हाम्रो धार्मिक विश्वासको आधार हो। फूलपातीको परम्परा हाम्रो ऐतिहासिक सम्बन्धको प्रतीक हो भने बाष्टे संस्कृति हाम्रो मौलिक पहिचानको महत्वपूर्ण अङ्ग हो। यी सबै सम्पदालाई संरक्षण गर्नु भनेको विगतलाई सम्झनु मात्र होइन, वर्तमानलाई आफ्नो जरा र पहिचानसँग जोड्नु तथा भविष्यका पुस्तालाई अमूल्य सांस्कृतिक विरासत हस्तान्तरण गर्नु हो। श्री कोटघर कालिका सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण समितिले अघि सारेको अभियानलाई सफल बनाउन स्थानीय बासिन्दा, बुद्धिजीवी, जनप्रतिनिधि, संघसंस्था, सरकारी निकाय, सञ्चारमाध्यम तथा सम्पूर्ण सरोकारवालाको साथ र सहयोग आवश्यक छ। सामूहिक प्रयास, तथ्यमा आधारित अनुसन्धान र दीर्घकालीन योजनाका माध्यमबाट पुर्कोटगढीलाई ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले स्थापित गर्न सकिन्छ।हाम्रो इतिहास हाम्रो पहिचान हो। हाम्रो संस्कृति हाम्रो गौरव हो। पुर्खाले सुम्पिएको सम्पदाको संरक्षण गर्नु वर्तमान पुस्ताको जिम्मेवारी र भावी पुस्ताप्रतिको अमूल्य उपहार हो।आउनुहोस्, पुर्कोटगढीको ऐतिहासिक गौरव जोगाऔँ, पुर्कोट कालिका क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखौँ र हाम्रो मौलिक सम्पदाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनका लागि एकजुट बनौँ। २८ असोज २०८३