‘अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका लागि स्रोत कक्षा केवल पढ्ने कोठा होइन; यो उनीहरूको सर्वाङ्गीण विकास, आत्मनिर्भरता, जीवनोपयोगी सीप तथा आत्मविश्वास निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण आधार हो।’ भन्दै ईश्वर बास्तोला लेख्छन् :
शिक्षा हरेक बालबालिकाको जन्मसिद्ध अधिकार हो। तर अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि समावेशी, पहुँचयोग्य र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्नु अझै चुनौतीपूर्ण विषय बनेको छ। नीतिगत रूपमा अधिकार सुनिश्चित गरिए पनि त्यसको व्यावहारिक कार्यान्वयनमा देखिएको अन्तरका कारण उनीहरूको शैक्षिक यात्रामा भौतिक, सामाजिक तथा व्यवहारजन्य अनेकौँ अवरोध छन्। तनहुँको व्यास नगरपालिकाभित्र सञ्चालित स्रोत कक्षाहरूको समीक्षात्मक घुम्ती बैठकमा उठेका विषयले स्रोत कक्षाको वर्तमान अवस्था, विद्यार्थीका वास्तविक आवश्यकता तथा स्थानीय तहको जिम्मेवारीलाई गम्भीर रूपमा उजागर गरेका छन्।
अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका लागि स्रोत कक्षा केवल पढ्ने कोठा होइन; यो उनीहरूको सर्वाङ्गीण विकास, आत्मनिर्भरता, जीवनोपयोगी सीप तथा आत्मविश्वास निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण आधार हो। तर कतिपय स्रोत कक्षामा आधारभूत मानिने अपाङ्गतामैत्री पूर्वाधारकै अभाव देखिन्छ। चण्डीदेवी दृष्टिविहीन अपाङ्गता स्रोत कक्षामा अपाङ्गतामैत्री शौचालयको अभाव तथा दृष्टिविहीन विद्यार्थीका लागि आवश्यक लेखन सामग्री र प्रविधिमैत्री शैक्षिक सामग्रीको सीमित पहुँचजस्ता समस्याले दैनिक सिकाइमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेका छन्। त्यसैले स्रोत कक्षाको उद्देश्यअनुरूप विद्यार्थीको शारीरिक, मानसिक तथा शैक्षिक आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्दै सुरक्षित, सहज र पहुँचयोग्य वातावरण निर्माण गर्नु अपरिहार्य छ।
पूर्वाधारको अभावसँगै व्यवहारजन्य चुनौती पनि स्रोत कक्षाका लागि जटिल विषय बन्दै गएको छ। विशेषगरी अन्य जिल्ला वा विद्यालयबाट स्थानान्तरण भई आउने केही विद्यार्थीमा अनुशासन, व्यवहार व्यवस्थापन तथा सामाजिक समायोजनसम्बन्धी समस्या देखिन सक्छ। कतिपय विद्यार्थी कुलतको जोखिममा पर्नु र समस्या पहिचान भएपछि पनि समयमै उचित व्यवस्थापन गर्न कठिन हुनु थप संवेदनशील पक्ष हो। यस्ता समस्याको समाधान शिक्षक वा विद्यालयको एकल प्रयासबाट सम्भव हुँदैन। यसका लागि अभिभावकसँग निरन्तर संवाद, नियमित परामर्श, मनोसामाजिक सहयोग तथा समुदायस्तरको सचेतना आवश्यक हुन्छ। जनसेवा आधारभूत विद्यालयजस्ता दिवा सेवा केन्द्रमा विद्यार्थीका लागि सहज र सन्तुलित वातावरण निर्माण गर्न विद्यालय र अभिभावकबीचको समन्वयले सकारात्मक परिणाम दिन सक्छ भन्ने उदाहरणसमेत देखिएको छ। स्रोत कक्षाहरूको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न यसको दिगोपन हो। विगतमा विभिन्न आयोजना, परियोजना वा सीमित अनुदानका भरमा सञ्चालन हुँदै आएका स्रोत कक्षाहरूलाई अब स्थानीय तहकै दीर्घकालीन जिम्मेवारीभित्र ल्याउन आवश्यक छ।
अपाङ्गता भएका बालबालिकाको शिक्षा कुनै अस्थायी परियोजना नभई राज्यको स्थायी दायित्व हो। त्यसैले स्थानीय सरकारले स्रोत कक्षाको निरन्तरता, स्तरोन्नति तथा संस्थागत विकासका लागि पर्याप्त बजेट विनियोजन, आवश्यक पूर्वाधार निर्माण र दक्ष जनशक्तिको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।सिन्धु आधारभूत विद्यालयजस्ता संस्थाहरूले स्थानान्तरित तथा अपाङ्गता भएका विद्यार्थीलाई संरक्षण, शिक्षा र अवसर प्रदान गर्न गरिरहेको प्रयास प्रशंसनीय छ। तर विद्यालयको सद्भाव र प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैन। यस्ता प्रयासलाई दिगो बनाउन स्थानीय सरकारको स्पष्ट नीति, पर्याप्त बजेट तथा स्वामित्व आवश्यक हुन्छ। स्रोत कक्षामा आउने प्रत्येक विद्यार्थीले सुरक्षित वातावरण, सम्मानजनक व्यवहार तथा आवश्यक शैक्षिक सहयोग प्राप्त गर्ने सुनिश्चितता स्थानीय तहले गर्नुपर्छ।
व्यास नगरपालिकाभित्र भइरहेका घुम्ती बैठकलाई केवल औपचारिक समीक्षा कार्यक्रमका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन। यस्ता बैठकबाट उठेका समस्या, गुनासा तथा सुझावलाई नीतिगत निर्णय र कार्यान्वयनसँग जोड्नुपर्छ। विद्यालयस्तरमा देखिएका समस्याको समयमै पहिचान, अपाङ्गतामैत्री पूर्वाधार निर्माण, आवश्यक शैक्षिक सामग्रीको उपलब्धता, कुलत तथा व्यवहारजन्य जोखिम न्यूनीकरण र अभिभावकसँगको निरन्तर सहकार्य अबका प्राथमिकता बन्नुपर्छ।अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई दया वा सहानुभूति मात्र होइन, अधिकार, अवसर, सम्मान तथा आत्मनिर्भर बन्ने वातावरण चाहिन्छ। उनीहरूमा क्षमता छैन भन्ने होइन; उनीहरूको क्षमता उजागर गर्ने अनुकूल वातावरणको अभाव हो।
स्थानीय सरकार, विद्यालय, स्रोत शिक्षक, अभिभावक, समुदाय तथा सम्बन्धित सरोकारवाला एकजुट भएर अघि बढ्ने हो भने स्रोत कक्षाहरूलाई सुरक्षित, समावेशी र गुणस्तरीय सिकाइ केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।अन्ततः स्रोत कक्षाको सुधार केवल विद्यालयको जिम्मेवारी होइन; यो स्थानीय सरकारको सामाजिक तथा शैक्षिक दायित्व पनि हो। आज गरिएको लगानीले अपाङ्गता भएका बालबालिकाको भविष्य मात्र होइन, समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माणको आधारसमेत तयार गर्नेछ। त्यसैले अबको प्रश्न स्रोत कक्षा चाहिन्छ कि चाहिँदैन भन्ने होइन, स्रोत कक्षालाई अझ प्रभावकारी, व्यवस्थित र दिगो कसरी बनाउने भन्ने हुनुपर्छ। (बास्तोला व्यास नगरपालिका लेखाजोखा संयोजक हुन्।) सम्पादक
