‘परम्पराको नाममा कमजोरीलाई होइन, चेतनालाई अगाडि बढाउने। नयाँ पुस्तालाई जाँडको घैटो होइन, ज्ञान, सीप, सिर्जनशीलता र सकारात्मक सोचको बाटो देखाउने। आउनुहोस्, हाम्रो संस्कृति जोगाउने नाममा विकृति होइन, सभ्यता र चेतनालाई अगाडि बढाऔँ।’ भन्दै गल गुरुङ लेख्छन् :
संस्कृति कुनै पनि समुदायको पहिचान, इतिहास र अस्तित्वको आधार हो। यसले पुस्तौँदेखि पुस्तासम्म मूल्य, मान्यता, परम्परा र जीवनशैली हस्तान्तरण गर्ने काम गर्छ। त्यसैले संस्कृतिको संरक्षण गर्नु प्रत्येक समुदायको दायित्व हो। तर संस्कृति जोगाउने नाममा यदि त्यससँग जोडिएका विकृति, विसंगति र हानिकारक अभ्यासलाई पनि निरन्तरता दिइयो भने त्यसले समाजलाई सही दिशातर्फ होइन, झन् पछाडि धकेल्न सक्छ।
आज गुरुङ समुदायका केही सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा देखिन थालेका यस्ता प्रवृत्तिले गम्भीर आत्मसमीक्षाको आवश्यकता औँल्याएका छन्। हरेक वर्ष गुरुङ बस्तीहरूमा परम्परागत रूपमा “घाटु खोई” कार्यक्रम आयोजना हुने गर्दछ। घाटु नृत्यको समापनपछि छिमेकी गाउँहरूलाई निमन्त्रणा गरी खैजडी बजाउँदै नाचगान र सामूहिक भोजको आयोजना गर्ने परम्परा समुदायको एकता, आत्मीयता र सांस्कृतिक गौरवको प्रतीक हो। यस्ता कार्यक्रमले पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको सहभागिताबीच सेतु निर्माण गर्ने काम पनि गर्छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यस्ता कार्यक्रमहरूमा बढ्दै गएको अत्यधिक मदिरा सेवनले सांस्कृतिक गरिमामाथि नै प्रश्न उठाउन थालेको छ।
कार्यक्रमको सुरुवात सामान्यतः अनुशासित, उत्साहजनक र सांस्कृतिक मर्यादाले भरिएको हुन्छ। सहभागीहरू परम्परागत पोशाकमा सजिएका हुन्छन्, लोकभाका गुञ्जिरहेका हुन्छन् र समुदायबीचको आत्मीयता झल्किरहेको हुन्छ। तर जब जाँड, रक्सी र बियरको अत्यधिक प्रयोग हुन थाल्छ, कार्यक्रमको स्वरूप क्रमशः परिवर्तन हुन थाल्छ। उत्सवको उल्लास विस्तारै उच्छृङ्खलतामा बदलिन पुग्छ। आफन्तले आफन्तलाई नचिन्ने, साथीभाइबीच विवाद सिर्जना हुने, सामान्य भनाभनले झगडाको रूप लिने र सांस्कृतिक कार्यक्रममा असभ्य व्यवहार देखिनु दुःखद वास्तविकता बन्दै गएको छ। विशेषगरी, गुरुङ समुदायको मौलिक पहिचानका रूपमा रहेको चुड्का गीत र चुड्का नृत्यमा समेत विकृत प्रभाव देखिन थालेको छ। संस्कृति संरक्षण र पुस्तान्तरणका लागि आयोजना गरिने कार्यक्रमहरूमा जब भद्दा प्रस्तुति, अशोभनीय व्यवहार र मर्यादाविपरीत गतिविधि हावी हुन थाल्छन्, तब त्यो संस्कृतिको विकास होइन, विकृति हो। यस्ता गतिविधिले हाम्रो मौलिक संस्कृतिको सौन्दर्यलाई कमजोर बनाउनुका साथै नयाँ पुस्तामा गलत सन्देश पनि प्रवाह गर्छन्।
हामीले स्वीकार्नैपर्छ कि जाँड र रक्सी गुरुङ समुदायमा मात्र होइन, नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायका परम्परागत जीवनशैलीसँग जोडिएका विषय हुन्। तर परम्परा र संस्कारको नाममा कुनै पनि अभ्यासलाई अन्धाधुन्ध स्वीकार गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन। समयअनुसार समाज परिवर्तन हुन्छ, सोच परिवर्तन हुन्छ र जीवनशैली पनि परिवर्तन हुनुपर्छ। जुन अभ्यासले समाजलाई सकारात्मक दिशा दिन्छ, त्यसलाई संरक्षण गर्नुपर्छ; तर जुन अभ्यासले व्यक्ति, परिवार र समुदायलाई कमजोर बनाउँछ, त्यसलाई सुधार्न सक्नुपर्छ।आज अत्यधिक मदिरा सेवन स्वास्थ्य समस्याको कारण मात्र बनेको छैन, यसले आर्थिक अवस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र शैक्षिक वातावरणमा समेत नकारात्मक असर पारिरहेको छ। धेरै परिवारको आयको ठूलो हिस्सा मदिरामा खर्च भइरहेको छ। कतिपय घरपरिवारमा कलह बढेको छ। युवा पुस्ता पनि यसबाट प्रभावित भइरहेको अवस्था देखिन्छ। यस्तो परिस्थितिमा परम्पराको नाममा मदिराको दुरुपयोगलाई निरन्तरता दिनु भविष्यप्रति गैरजिम्मेवार व्यवहार हुनेछ।
वास्तवमा, “जाँडको घैटोबाट बाहिर निस्किनु पर्छ” भन्ने सन्देश केवल मदिरा त्याग गर्ने आग्रह मात्र होइन। यो चेतना, आत्मसुधार र सामाजिक रूपान्तरणको आह्वान हो। यसको अर्थ आफ्नो संस्कृति त्याग्नु होइन, बरु संस्कृतिलाई अझ सभ्य, मर्यादित र समयसापेक्ष बनाउनु हो। हाम्रो पहिचान गीत, संगीत, नृत्य, भाषा, भेषभूषा र सामाजिक एकतामा छ; अत्यधिक मदिरा सेवनमा होइन।अबको आवश्यकता भनेको समुदायभित्र खुला बहस र आत्ममूल्याङ्कन हो। सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूलाई अझ व्यवस्थित, अनुशासित र सन्देशमूलक बनाउने प्रयास हुनुपर्छ। युवापुस्तालाई संस्कृति सिकाउने, लोककला संरक्षण गर्ने र सामाजिक एकतालाई मजबुत बनाउने दिशामा कार्यक्रम केन्द्रित हुनुपर्छ। यदि मदिराको प्रयोग पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव छैन भने पनि यसको दुरुपयोगलाई न्यूनतम बनाउने सामूहिक प्रतिबद्धता आवश्यक छ।
हामीले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ—हामीले कस्तो समाज भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न चाहिरहेका छौँ? मदिराको प्रभावले विकृत बन्दै गएको समाज कि चेतना, शिक्षा, सभ्यता र संस्कृतिले समृद्ध समाज? यसको उत्तर आजका हाम्रा व्यवहार र निर्णयहरूले तय गर्नेछन्।त्यसैले अब समय आएको छ—संस्कृतिको नाममा विकृतिलाई होइन, संस्कारलाई जोगाउने। परम्पराको नाममा कमजोरीलाई होइन, चेतनालाई अगाडि बढाउने। नयाँ पुस्तालाई जाँडको घैटो होइन, ज्ञान, सीप, सिर्जनशीलता र सकारात्मक सोचको बाटो देखाउने। आउनुहोस्, हाम्रो संस्कृति जोगाउने नाममा विकृति होइन, सभ्यता र चेतनालाई अगाडि बढाऔँ। यही बाटोले मात्र हाम्रो मौलिक पहिचानलाई दीर्घकालसम्म जीवन्त, सम्मानित र गौरवपूर्ण बनाइराख्न सक्छ। ३१ जेठ २०८३
(• तनहुँका गुरुङ समसामयिक विषयमा कलम चलाउने युवा समाजसेवी हुन् । ) – सम्पादक
