हरितालिका तीज नेपाली हिन्दू महिलाहरूको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्व हो। विशेषगरी महिलाले शिव–पार्वतीको श्रद्धापूर्वक पूजा–आराधना गर्दै आफ्नो परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्ने पर्वका रूपमा तीजको विशिष्ट महत्व रहँदै आएको छ।
समयसँगै यसको स्वरूपमा परिवर्तन आए पनि तीजको मूल भाव भने श्रद्धा, आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको छ। शास्त्रीय मान्यताअनुसार हिमालय पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेको प्रसंग तीजसँग जोडिन्छ। ‘हरितालिका’ नाम नै पार्वतीलाई उनका सखीहरूले हरण गरी सुरक्षित स्थानमा लगेको पौराणिक कथासँग सम्बन्धित रहेको मान्यता छ। त्यसैले तीज केवल एउटा व्रत वा पूजाको दिन मात्र नभई इच्छाशक्ति, निष्ठा, आत्मविश्वास र आफ्नो जीवनसाथी छनोटका लागि पार्वतीले गरेको संघर्षको सांस्कृतिक स्मरणका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। तर तीजको अर्थलाई केवल व्रत, गरगहना, रातो सारी र नाचगानमा सीमित गर्नु यसको व्यापक सांस्कृतिक पक्षलाई साँघुरो बनाउनु हो। आजको पुस्ताले तीजलाई आफ्नो संस्कृति र परम्पराको संरक्षणसँगै महिला सम्मान, समानता, आत्मनिर्भरता र सामाजिक चेतनाको पर्वका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ।
तीज : आस्था मात्रै होइन, आत्मअभिव्यक्तिको पर्व पनिपरम्परागत समाजमा महिलालाई आफ्ना दुःख, पीडा, भावना र आकांक्षा खुलेर व्यक्त गर्ने अवसर सीमित थियो। तीज उनीहरूका लागि माइती जाने, दिदीबहिनी तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, गीतमार्फत मनका कुरा व्यक्त गर्ने र सामाजिक पीडामाथि आवाज उठाउने महत्वपूर्ण अवसरसमेत बन्न पुग्यो। तीजका गीतमा कहिले श्रीमान्प्रतिको प्रेम सुनिन्छ, कहिले माइतीको सम्झना, कहिले घरपरिवारका पीडा र कहिले समाजमा महिलामाथि हुने विभेदविरुद्धको आवाज। यस अर्थमा तीज नेपाली महिलाको सांस्कृतिक इतिहासमा मनको कुरा बोल्ने एउटा मौलिक माध्यम पनि हो। आज समय बदलिएको छ। महिलाहरू शिक्षा, रोजगारी, राजनीति, व्यवसाय, पत्रकारिता, प्रशासन तथा नेतृत्वका विभिन्न क्षेत्रमा अघि बढिरहेका छन्। त्यसैले आधुनिक तीजले पनि महिलाको आत्मसम्मान, अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक आत्मनिर्भरता र नेतृत्वलाई केन्द्रमा राख्न सक्नुपर्छ।
ऋषिपञ्चमी : सप्तऋषिप्रतिको कृतज्ञताको दिनतीजको अन्तिम दिनसँग जोडिएको ऋषिपञ्चमी पर्व पनि नेपाली समाजमा महत्वपूर्ण धार्मिक–सांस्कृतिक पर्वका रूपमा स्थापित छ। यस दिन सप्तऋषिको पूजा गर्ने परम्परा छ। कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठसहित अरुन्धतीको पूजा–आराधना गरिन्छ। परम्परागत रूपमा ऋषिहरूलाई ज्ञान, धर्म, संस्कार र वैदिक परम्पराका संवाहकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। त्यसैले ऋषिपञ्चमीलाई केवल व्रत र कर्मकाण्डका रूपमा मात्र नभई ज्ञान, गुरु परम्परा र सभ्यताको निरन्तरताप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने दिनका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
महिनावारीसँग ऋषिपञ्चमीको सम्बन्ध के हो ? :
ऋषिपञ्चमीको चर्चा गर्दा महिनावारीको विषय पनि जोडिएर आउँछ। परम्परागत व्रतकथामा ‘रजस्वला दोष’ अर्थात् महिनावारीका समयमा तत्कालीन धार्मिक तथा सामाजिक नियम उल्लङ्घन भएको भए त्यसको प्रायश्चित्त गर्ने मान्यता उल्लेख गरिएको पाइन्छ। नेपालमा पनि महिलाले स्नान, उपवास र सप्तऋषिको पूजा गरेर त्यस्ता कथित दोषबाट मुक्ति माग्ने परम्परा लामो समयदेखि चलिआएको छ। तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छुट्याउन आवश्यक छ—धार्मिक कथा, सामाजिक प्रथा र वैज्ञानिक तथ्य एउटै कुरा होइनन्। महिनावारी महिलाको शरीरमा हुने स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो। यसलाई पाप, अपराध, दोष वा अपवित्रतासँग जोड्नु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुँदैन। त्यसैले ऋषिपञ्चमीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई सम्मान गर्दै गर्दा कुनै पनि महिलाले ‘मैले पाप गरेँ, त्यसैले यो व्रत बस्नुपर्छ’ भन्ने हीन वा अपराधबोध बोक्नु आवश्यक छैन। परम्पराको सम्मान गर्नु र परम्पराभित्र रहेका पुराना सामाजिक मान्यतालाई समयअनुकूल विवेकपूर्ण ढङ्गले पुनर्व्याख्या गर्नु एकअर्काका विरोधी कुरा होइनन्।धर्मले विभेद होइन, विवेक सिकाओस्हाम्रो धर्म, संस्कृति र परम्पराको मूल उद्देश्य मानिसलाई असल आचरण, अनुशासन, करुणा, सत्य, सदाचार र आत्मशुद्धितर्फ लैजानु हो। यदि कुनै धार्मिक अभ्यासले मानिसलाई ज्ञान, संयम, कृतज्ञता र सदाचारतर्फ प्रेरित गर्छ भने त्यसको सकारात्मक पक्षलाई संरक्षण गर्नुपर्छ। तर त्यही परम्पराको गलत व्याख्याले कसैलाई अपमान, विभेद वा हीनताबोधतर्फ लैजान्छ भने त्यसलाई विवेकपूर्ण ढङ्गले पुनर्विचार गर्नुपर्छ। महिनावारी भएका कारण महिलालाई अलग्याउने, भान्सामा प्रवेश गर्न नदिने, धार्मिक स्थलमा जान रोक्ने वा आफूलाई अपवित्र ठान्न बाध्य पार्ने सामाजिक सोचलाई संस्कृतिको अपरिवर्तनीय सत्यका रूपमा स्वीकार गरिरहनु आवश्यक छैन। महिलाको शरीर प्रकृतिको सिर्जना हो, अपराधको प्रमाण होइन।
तीज बदलिँदैछ, हामीले यसको सन्देश पनि बदल्नुपर्छ : आज तीजका नाममा हुने भड्किलो प्रदर्शन, अत्यधिक खर्च, गरगहना र पहिरनको प्रतिस्पर्धा तथा सामाजिक सञ्जालमा देखिने देखावटी संस्कृतिले पर्वको मौलिक भावलाई ओझेलमा पार्न थालेको गुनासो पनि सुनिन्छ। पर्व मनाउनु गलत होइन, तर पर्वका नाममा आर्थिक बोझ र सामाजिक प्रतिस्पर्धा सिर्जना गर्नु आवश्यक छैन। बरु तीजलाई महिला शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक आत्मनिर्भरता, हिंसाविरुद्धको अभियान, बालविवाह अन्त्य, लैङ्गिक समानता र सामाजिक न्यायको सन्देश फैलाउने अवसर बनाउन सकिन्छ। माइतीको आँगनमा गाइने तीज गीतले अब केवल दुःख सुनाउने होइन, छोरीलाई पढाऔँ, महिलालाई आत्मनिर्भर बनाऔँ, हिंसा अन्त्य गरौँ, समान समाज निर्माण गरौँ भन्ने सन्देश पनि दिन सक्नुपर्छ। परम्परा बचाऔँ, अन्धविश्वास होइनपरम्परा हाम्रो पहिचान हो। संस्कृति हाम्रो सामाजिक स्मृति हो। धर्म हाम्रो आस्था हो। तर परम्परा जीवित रहन त्यसलाई समय र चेतनासँग संवाद गर्न सक्नुपर्छ। तीजले हामीलाई पार्वतीको निष्ठा र दृढता सम्झाओस्। ऋषिपञ्चमीले ज्ञान र गुरु परम्पराप्रति सम्मान गर्न सिकाओस्। तर यी पर्वले महिलालाई आफ्नो शरीरप्रति लज्जित वा अपराधबोध हुने अवस्था सिर्जना नगरून्।
आजको आवश्यकता परम्परा त्याग्नु होइन, परम्पराको सकारात्मक सार जोगाउँदै त्यसमा जोडिएका विभेदकारी सोचलाई रूपान्तरण गर्नु हो। सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइमा हरितालिका तीज तथा ऋषिपञ्चमीको हार्दिक शुभकामना। तीजले परिवारमा प्रेम, समाजमा सद्भाव र महिलामा आत्मविश्वास बढाओस्। ऋषिपञ्चमीले ज्ञान, गुरु परम्परा र सदाचारप्रति सम्मान गर्ने संस्कार विकास गरोस्। धर्मले शुद्ध मन र असल कर्म सिकाओस्, संस्कृतिले पहिचान जोगाओस् र समाजले समानता, सम्मान र मर्यादा सिकाओस्। परम्परा जोगाऔँ, चेतना बढाऔँ। आस्था राखौँ, तर विवेकलाई पनि सँगै अघि बढाऔँ। ३० भदौ २०८३
(• ऐर स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन, पद्मकन्या कलेज, काठमाडौंकी सभापति हुन् ।) – सम्पादक
