‘दशैं हाम्रो साझा सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक धरोहर हो। यसलाई विकृति र विसंगतिपूर्ण रूपमा मनाउने परिपाटीले यसको मौलिकता गुम्ने खतरा बढाएको छ। स्वास्थ्य, मितव्ययिता, जीवनप्रतिको सम्मान र सामाजिक–सांस्कृतिक एकतालाई संरक्षण गरे मात्र दशैंको वास्तविक सार कायम रहनेछ।’ भन्दै गल गुरुङ लेख्छन् –
नेपाल विविध भाषा, संस्कृति र परम्पराले भरिएको देश हो। यिनै विविधताबीच मनाइने दशैंजस्ता ठूला चाडपर्वहरूले हाम्रो सामाजिक एकता, पारिवारिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीकका रूपमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन्। दशैं केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण पर्व हो। तर पछिल्लो समय यसलाई मनाउने तरिकामा देखिएका विकृति र विसंगतिहरूले यस पर्वको मूल भावना नै कमजोर पार्न थालेका छन्। आजको आवश्यकता दशैंलाई विकृति र विसंगति रहित ढंगले मनाउँदै यसको वास्तविक उद्देश्यप्रति सबैलाई सचेत र प्रतिबद्ध बनाउनु हो।
स्वास्थ्यभन्दा बढी उपभोगको संस्कृति :
दशैंमा स्वास्थ्यकर र पौष्टिक खानेकुरा खानु पर्नेमा धेरै नेपाली समुदायमा अत्यधिक मासु उपभोग र मदिरा सेवनको प्रवृत्ति बढ्दो छ। विज्ञहरूले पटक–पटक चेतावनी दिँदै आएका छन् कि यस्तो अभ्यासले केवल शारीरिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्दैन, सामाजिक व्यवहार र पारिवारिक सम्बन्धमा पनि क्षति पुर्याउँछ। मदिरा सेवनकै कारण झगडा, दुर्घटना र पारिवारिक मनमुटावका घटना बारम्बार देखिन्छन्। त्यसैले दशैंमा जाँड–रक्सी प्रयोग नगरी पनि उत्सवको पूर्ण आनन्द लिन सकिन्छ भन्ने सन्देश व्यवहारमा उतार्न आवश्यक छ।
पशु वध र पर्यावरणीय सन्तुलन :
दशैंको समयमा हुने अत्यधिक पशुवध पनि गम्भीर समस्या हो। जीवनप्रति सम्मान सबै धर्म र दर्शनले सिकाउने मूल सन्देश हो। तर चाडपर्वको नाममा अन्धाधुन्ध पशुवध गर्नु नैतिक र पर्यावरणीय दृष्टिले अस्वीकार्य छ। यस्तो अभ्यासलाई न्यूनतममा सीमित गर्दै वैकल्पिक माध्यमबाट पर्व मनाउने अभ्यास सुरु गर्न सकिन्छ। शाकाहारी परिकार वा दूधजन्य तथा अन्नजन्य पदार्थहरूको प्राथमिकताले न केवल स्वास्थ्यमा फाइदा पुर्याउँछ, जीवनप्रतिको आदरको व्यवहारिक अभिव्यक्तिसमेत हुन्छ।
अनावश्यक खर्च र ऋणको बोझ :
वर्षभरि जम्मा गरिएको आय वा ऋण लिएर भए पनि दशैंमा फजुल खर्च गर्ने प्रवृत्ति धेरै परिवारमा देखिन्छ। यसले चाडपर्वपछिका दिनमा उनीहरूलाई आर्थिक संकटमा पार्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा त दशैं सकिन नपाउँदै दैनिक जीवन धान्नसमेत कठिन हुने अवस्था आउँछ। त्यसैले पर्वलाई मितव्ययता र विवेकपूर्ण खर्चका साथ मनाउनु अति आवश्यक छ।
प्रदर्शनमुखी संस्कृतिको चुनौती :
दशैं केवल खाने–पिउने, नयाँ कपडा किन्न वा उपहार वितरण गर्ने पर्व मात्र होइन, यो पारिवारिक भेटघाट, सामाजिक मेलमिलाप र आपसी सद्भाव बढाउने महत्वपूर्ण अवसर हो। तर आधुनिक उपभोक्तावादले यस पर्वलाई सामाजिक प्रतिस्पर्धा र भौतिक प्रदर्शनको माध्यम बनाइरहेको देखिन्छ। नयाँ–नयाँ महँगा कपडा, गहना र सामग्रीमार्फत सामाजिक हैसियत देखाउने प्रवृत्तिले धार्मिक र सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई ओझेलमा पारिरहेको छ। आधुनिकतालाई स्वीकार्दै गर्दा परम्परागत मूल्य र भावना भने विस्मृत गर्नु हुँदैन।
दशैंको मूल सार: एकता र सद्भाव :
टिका–जमरा लगाउने परम्परा आशीर्वाद, सम्मान र पारिवारिक आत्मीयतालाई बलियो बनाउने सांस्कृतिक अभ्यास हो। आफन्तजनसँगको भेटघाट, जमघट र पारिवारिक सहकार्यले सामाजिक एकता र ऐक्यबद्धता सुदृढ पार्दछ। यही कारण दशैंलाई राष्ट्रिय एकताको पर्व पनि भनिन्छ। तर अत्यधिक भौतिकवादी प्रतिस्पर्धाले यो भावना कमजोर बनाउँदैछ। त्यसैले दशैंको मूल सार– एकता, सद्भाव र आत्मीयतालाई केन्द्रमा राख्दै पर्व मनाउनु आजको आवश्यकता हो।
विकृति हटाउन सकिने व्यवहारिक कदमहरू :
१. सचेतना अभिवृद्धि: विद्यालय, समुदाय तथा सञ्चारमाध्यममार्फत स्वास्थ्यकर, सभ्य र मितव्ययी तरिकाले दशैं मनाउने सन्देश प्रवर्धन गर्नुपर्छ।
२. सांस्कृतिक वैकल्पिकता: अत्यधिक मदिरा र पशु वधको सट्टामा शाकाहारी परिकार वा रचनात्मक सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।
३. आर्थिक व्यवस्थापन: दशैंअघि नै बजेट बनाउने, आवश्यकभन्दा बढी खर्च नगर्ने बानी बसाल्नु आवश्यक छ।
४. सामाजिक अभियान: युवाग्रुप तथा संघ–संस्थाहरूले “स्वस्थ दशैं” अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन्।
५. पारिवारिक जिम्मेवारी: अभिभावकहरूले सन्तानलाई दशैंको वास्तविक महत्व बुझाउनुपर्छ र व्यर्थ खर्च नगर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
र अन्त्यमा
दशैं हाम्रो साझा सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक धरोहर हो। यसलाई विकृति र विसंगतिपूर्ण रूपमा मनाउने परिपाटीले यसको मौलिकता गुम्ने खतरा बढाएको छ। स्वास्थ्य, मितव्ययिता, जीवनप्रतिको सम्मान र सामाजिक–सांस्कृतिक एकतालाई संरक्षण गरे मात्र दशैंको वास्तविक सार कायम रहनेछ। आउँदै गरेको दशैं तथा सम्पूर्ण चाडपर्वहरूले सम्पूर्ण नेपाली समुदायमा स्वास्थ्य, समृद्धि, शान्ति र एकताको सन्देश फैलाओस् भन्ने हार्दिक शुभकामना।
।
