• चैतन्य राज नहर्की । काठमाडौं, २५ भदौ २०८३ बिहीबार । यहि भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीको पछाडि भूकम्प नभई हिमालको विशाल चट्टानी र हिमनदीय भाग नै खस्नु मुख्य कारण रहेको वैज्ञानिक विश्लेषणले देखाएको छ।
लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज आसपासको उच्च हिमाली क्षेत्रमा चट्टान र बरफको ठूलो भाग भत्किँदा उत्पन्न debris avalanche ले नदीमा पानी, माटो, ढुंगा र बरफको भयावह बहाव सिर्जना गरेको थियो। उक्त भू–ध्वंसबाट उत्पन्न कम्पन ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प बराबरको देखिए पनि त्यो वास्तविक भूकम्प भने थिएन। घटना बिहान करिब ८ः३७ बजे उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको थियो। चट्टानसहित हिमनदीको ठूलो भाग करिब १ हजार २ सय मिटर तल खस्दा त्यसले माटो, बरफ, ढुंगा र पानीलाई तीव्र गतिमा तलतर्फ धकेल्यो। उक्त बहाव ल्हेन्दे खोला हुँदै भोटेकोशी र त्यसपछि त्रिशूली नदीमा मिसिँदा नदीको स्वरूप नै केही मिनेटमा बदलिएको थियो। वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार बाढीको बहाव अत्यन्त तीव्र गतिमा तल झरेको थियो र त्रिशूली नदीको पानीको सतह करिब ३० मिनेटमै नौ मिटर अर्थात् झन्डै ३० फिटसम्म बढेको थियो।
हिमालको माथिल्लो भागमा सुरु भएको यो विनाशकारी बहाव नदीको प्राकृतिक मार्ग पछ्याउँदै करिब १ सय किलोमिटर क्षेत्रसम्म फैलियो। भोटेकोशी र त्रिशूली नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, विद्युत् आयोजना तथा अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधारहरू पानी, ढुंगा र हिलोको शक्तिशाली बहावमा परे। केही स्थानमा बस्ती नै बगाएको तथा जलविद्युत् आयोजनाका संरचना र सुरुङहरूमा काम गरिरहेका श्रमिकहरू ठूलो जोखिममा परेको विवरण सार्वजनिक भएका छन्।
बाढीले नेपाल–चीन सीमा जोड्ने महत्वपूर्ण सडक तथा व्यापारिक आवागमनसमेत प्रभावित बनाएको थियो। घटनापछि सार्वजनिक भएका उच्च–रिजोल्युसनका स्याटेलाइट तस्बिरले विपत्तिको वास्तविक आकार अझ स्पष्ट पारेका छन्। बाढीअघि हरियाली र संरचनाले भरिएको नदी आसपासको भूभाग बाढीपछि ठूलो मात्रामा माटो, ढुंगा र भग्नावशेषले ढाकिएको देखिएको छ। वैज्ञानिक अध्ययनले सुरुआती समयमा अनुमान गरिएजस्तो भूकम्पले पहिरो निम्त्याएको नभई हिमनदीमुनिको चट्टानी आधार नै भत्किएर हिमनदीसहित ठूलो भू–भाग खसेको देखाएको छ। त्यसै क्रममा उत्पन्न भूकम्पीय तरंगलाई सुरुमा भूकम्पका रूपमा अभिलेख गरिएको थियो।यस घटनाले विपद्को अर्को गम्भीर पाटो पनि उजागर गरेको छ—हिमालयमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव अब भविष्यको चेतावनी मात्र रहेन, प्रत्यक्ष जोखिममा परिणत भइरहेको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार तापक्रम वृद्धि, हिमनदी पग्लिनु, बरफ र चट्टानबीचको प्राकृतिक स्थिरता कमजोर हुनु तथा उच्च हिमाली भूभाग अस्थिर बन्दै जानुले यस्ता आकस्मिक भू–ध्वंस र बाढीको जोखिम बढाइरहेको छ।
नेपालका हिमाली क्षेत्रमा यस्ता जोखिम पहिचान, निगरानी र पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता यस घटनाले झन् प्रस्ट पारेको छ।भोटेकोशीबाट सुरु भएको यो विपत्ति त्रिशूली हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुगेपछि त्यसको प्रभाव केवल रसुवा र नुवाकोटमा सीमित रहेन। नदीको बहावसँगै विनाशको दायरा विस्तार भयो र त्यसले जलविद्युत्, यातायात, पर्यटन, व्यापार तथा नदी किनारका हजारौँ मानिसको जीवनमा गम्भीर असर पारेको छ। उद्धार कार्यसमेत बाढीले भत्काएका सडक, पुल र अस्थिर भूभागका कारण कठिन बनेको थियो।
भदौ १० को यो घटना नेपालका लागि एउटा कठोर सन्देश बनेको छ—अब बाढीको जोखिम केवल वर्षाको पानीसँग जोडेर हेरेर पुग्दैन। हिमालको माथिल्लो भागमा भइरहेको परिवर्तनले केही मिनेटमै नदीलाई विनाशको हतियारमा बदल्न सक्छ। ३० मिनेटमा त्रिशूलीको पानी ३० फिट उर्लिएको घटना त्यसको प्रमाण हो। त्यसैले भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरमा हिमनदी, हिमताल, चट्टानी ढलान र नदीको बहाव निरन्तर निगरानी गर्ने वैज्ञानिक प्रणाली तथा प्रभावकारी पूर्वसूचना संयन्त्र निर्माण गर्नु अब विलासिता होइन, जीवन र पूर्वाधार जोगाउने अनिवार्य आवश्यकता बनेको छ।
स्रोत : The Guardian तथा वैज्ञानिक विश्लेषणमा आधारित विवरण।
