बीपीवाद भन्नाले नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता तथा नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (बीपी कोइराला) का राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक विचार तथा दर्शनहरूको समग्रतालाई बुझिन्छ। बीपीवाद प्रजातान्त्रिक मूल्य–मान्यता, समाजवादी सिद्धान्तहरू र राष्ट्रियताको सुदृढीकरणमा आधारित अवधारणा हो। बीपीले नेपाली समाजको विशिष्टतालाई बुझ्दै यहाँको माटो सुहाउँदो प्रजातान्त्रिक समाजवादको विकास गर्नुभएको थियो।
बीपीवाद र प्रजातान्त्रिक समाजवाद
बीपीवाद र प्रजातान्त्रिक समाजवाद बुझ्नका लागि तिनका समानता र भिन्नता स्पष्ट पार्नु आवश्यक हुन्छ।
समानता:
लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतामा विश्वास:
दुवै विचारमा बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, आवधिक निर्वाचन, मानवअधिकारको सम्मान र विधिको शासनलाई अपरिहार्य मानिन्छ।
सामाजिक न्याय:
दुबैको लक्ष्य समाजमा व्याप्त असमानता, गरिबी र विभेदको अन्त्य गरी सामाजिक न्याय स्थापना गर्नु हो।
आर्थिक समानता:
दुवैले उत्पादन र वितरणका साधनहरूमा राज्यको भूमिका स्वीकार्दै आर्थिक असमानता घटाउने र सम्पत्तिको न्यायोचित वितरण गर्ने पक्ष लिएका छन्।
मानवीय स्वतन्त्रता:
दुबैले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र मौलिक हकको सम्मानलाई अत्यन्तै महत्त्व दिएका छन्।
भिन्नता:
सन्दर्भ र विशिष्टता:
प्रजातान्त्रिक समाजवाद एउटा विश्वव्यापी अवधारणा हो, जसका विभिन्न स्वरूप छन्। तर बीपीवाद भने नेपालको सामाजिक, आर्थिक तथा राजनीतिक यथार्थ र विशिष्टतालाई ध्यानमा राखी विकसित गरिएको नेपाली समाजको मौलिक अवधारणा हो।
राष्ट्रवादी पक्ष:
बीपीवादले राष्ट्रियता र राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई उच्च प्राथमिकता दिन्छ। बीपीले नेपालका लागि प्रजातन्त्र र समाजवादलाई राष्ट्रियतासँग जोडेर व्याख्या गर्नुभएको छ।
ग्रामीण विकास:
बीपीको विचारमा ग्रामीण क्षेत्रको विकास, गरिब जनताको उत्थान र ग्रामिण अर्थतन्त्रको सुदृढीकरणलाई विशेष प्राथमिकता दिइएको छ।
बीपी कोइराला र प्रजातान्त्रिक समाजवाद
बीपी कोइरालालाई नेपालमा प्रजातान्त्रिक समाजवादका प्रणेता, प्रवर्तक, व्याख्याता र संस्थापक मानिन्छ। यद्यपि शाब्दिक रूपमा यी शब्दमा भिन्नता भए पनि उहाँको विचार, चिन्तन र योगदानको समग्रता यस अवधारणालाई सजीव र व्यवहारिक बनाउँछ।
१. प्रणेता (Originator):
बीपीले नेपालको सामाजिक–आर्थिक संरचनालाई ध्यानमा राखेर प्रजातान्त्रिक समाजवादको मौलिक अवधारणा प्रस्तुत गर्नुभयो। उहाँको भनाइ अनुसार – “हाम्रो मुलुक गरिब छ। नेपाल किसानको देश हो।” यही यथार्थ समेटेर उहाँले समाजवादी दर्शन विकास गर्नुभएको हो।
२. प्रवर्तक (Propagator):
बीपीले समाजवादलाई नेपाली कांग्रेसको मूल विचारधाराको रूपमा स्थापित गर्नुभयो। २०१२ सालको वीरगञ्ज अधिवेशनबाट नेपाली कांग्रेसले ‘समाजवाद’लाई आफ्नो आधिकारिक सिद्धान्त बनाएको थियो।
३. व्याख्याता (Interpreter):
बीपीले अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सिद्धान्तलाई नेपाली सन्दर्भमा व्याख्या गर्नुभयो। उहाँले भन्नुहुन्थ्यो – “सबै नेपालीको एउटा सानो घर होस्, काम गरेर खान पुग्ने खेतबारी होस्, गोठमा एउटा दुहुने गाई होस्, छोराछोरी स्कुल जान पाऊन्, स्वास्थ्य उपचार गर्न पाऊन् – यही हो नेपालको सन्दर्भमा समाजवाद।”
४. संस्थापक (Founder):
बीपीले नेपालमा प्रजातान्त्रिक समाजवादी आन्दोलनलाई संस्थागत गर्नुभयो। सन् १९५२ मा बर्माको रङ्गुनमा आयोजित एसियाली समाजवादी सम्मेलनमा उहाँ र कृष्णप्रसाद भट्टराई सहभागी भएका थिए। यस सम्मेलनमा राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवादलाई मुख्य आधार मानिएको थियो।
बीपी कोइरालाको प्रजातान्त्रिक समाजवाद: विशेष पक्षहरू
नेपालमा प्रजातान्त्रिक समाजवादको आधार निर्माण
बीपीले प्रजातन्त्र र समाजवादलाई एक–अर्काका पूरकका रूपमा स्थापना गर्नुभयो। उहाँको विचारमा – “प्रजातन्त्र बिना समाजवाद सम्भव छैन र समाजवाद बिना प्रजातन्त्रको पनि अर्थ रहँदैन।”
राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रको संगम
बीपीले प्रजातान्त्रिक समाजवादलाई राष्ट्रियताको भावनासँग जोडेर हेर्नुभयो। उहाँका लागि प्रजातान्त्रिक विधिबाट समाजवाद हासिल गर्नु अनिवार्य थियो।
गरिबी निवारणमा जोड
बीपीको समाजवादी सोचको मूल उद्देश्य गरिबी अन्त्य र आर्थिक समानता थियो। उत्पादनका साधनमा राज्यको नियन्त्रण र सम्पत्तिको न्यायोचित वितरणमार्फत उहाँले गरिबी घटाउने प्रस्ताव गर्नुभएको थियो।
जमिनदारी प्रथाको अन्त्य
बीपीको नेतृत्वमा राणा शासनको अन्त्यपछि जमिनदारी प्रथा उन्मूलन र भूमिसुधार कार्यक्रम अगाडि बढाइयो।
असमानता विरुद्धको संघर्ष
जातीय, लैंगिक र वर्गीय असमानताको अन्त्य गर्नु बीपीको विचारको मूल सार हो। शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु उहाँको प्रमुख उद्देश्य थियो।
मेलमिलापको नीति
पञ्चायती शासनको विरोधमा संघर्षरत रहँदा पनि बीपीले “मेलमिलापको नीति” अघि सार्नुभयो। उहाँले राष्ट्रिय सहमति र सहकार्यबाट मात्र राष्ट्रको विकास सम्भव हुने धारणा राख्नुभयो।
निष्कर्ष:
बीपी कोइरालाको प्रजातान्त्रिक समाजवादी विचार आज पनि नेपाली राजनीतिका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस विचारले नेपालको समृद्धि, स्थायित्व र सामाजिक न्यायका लागि स्पष्ट दिशा दिन्छ। तर आज नेपाली कांग्रेस र यसको नेतृत्व बीपीका विचारबाट विचलित भई कुहिरोको काग बनेको भान हुन्छ।
देशभर साउन ६ गते बीपी स्मृति दिवस मनाइँदै गर्दा सम्पूर्ण कांग्रेसजनले बीपीवाद र उहाँको प्रजातान्त्रिक समाजवादको अन्तरवस्तु आत्मसात गर्न आवश्यक छ। केवल साउन ६ मा श्राद्धमा बिरालो बाँधेजस्तो वृक्षारोपण वा औपचारिक प्रवचन गरेर बीपीको विचारको सार्थकता पुष्टि गर्न सकिन्न। अब आवश्यक छ – चिन्तन र व्यवहारमा परिवर्तन।
(लेखक नेपाली कांग्रेस तनहुँका नेता हुनुहुन्छ।)
