‘हाम्रो संस्कृति, रीतिरिवाज, विधि–पद्धति र परम्पराहरू सबै वैदिक सनातन मूलबाट नै विकसित र परिष्कृत हुँदै आएका हुन्। यसै सन्दर्भमा मगर समुदायको सांस्कृतिक सम्पदाभित्र “घाटु नाच” एक अत्यन्त महत्वपूर्ण लोकनाट्यका रूपमा स्थापित छ, जसको मूलमा तन्त्र साधना, मन्त्र शक्ति र योग सिद्धान्तको प्रभाव रहेको छ ।’ भन्दै कल्पना मगर लेख्छिन् :
संसार सृष्टि कहिलेदेखि भयो भन्ने कुराको स्पष्ट गणना कसैले पनि दिएको छैन। तथापि वैदिक पात्रोमा सृष्टिदेखि अहिलेसम्मको गणना अंकका रूपमा लेखिएको पाइन्छ। भनिन्छ, त्यो गणना पनि अहिलेको सृष्टिको (सृष्टितो गताब्दा १९५५८८५१२६) मात्र हो। यसअघि पनि सृष्टि रहँदै आएको थियो, र फेरि पनि हुने नै छ। जसरी अन्नबालीका बीउ काटेर अर्को वर्षको लागि सुरक्षित राखिन्छ, त्यस्तै भगवान्ले सृष्टिलाई पुनः पुनः नाशपछि पुनर्जीवन दिने प्रक्रिया चलाइरहनु भएको छ।
मानवले पनि छल, बल र कपटका माध्यमबाट आफ्नो अस्तित्व निरन्तरता दिन खोजिरहेको छ — यो पनि प्रकृतिको पुनर्जन्म चक्रकै एक हिस्सा हो।
सृष्टिको यही अंकगणितलाई लिएर संसारका विभिन्न देशहरूले आफ्नो ऐतिहासिक, धार्मिक वा सांस्कृतिक घटनालाई आधार मानेर वर्ष गणनाका प्रणालीहरू सुरू गरेका छन् — जस्तै लिच्छवि संवत्, नेपाल संवत्, शाके संवत्, विक्रम संवत् आदि।
मगर समुदायमा भने छुट्टै संवत् प्रणाली भेटिएको छैन। तथापि, “मगर वर्ष गणना” वा “थर–पर्व चक्र” भन्ने मौखिक परम्पराहरू भने कतिपय मगर बस्तीहरूमा देखिन्छन्। चैत–वैशाखको आरम्भमा सेनथान पूजा वा पुर्खा पूजा गर्दै नयाँ वर्षको आरम्भ मनाइने चलन छ। यो वैदिक परम्परासँग सम्बन्धित चन्द्र–सौर गणनात्मक प्रणालीकै निरन्तरता हो।
नेपालका धेरै भूभागहरू — पाल्पा, रोल्पा, रुकुम, स्याङ्जा, म्यादी आदिमा मगरहरूले स्थानीय प्रशासनिक र पंचायती प्रणाली चलाएका प्रमाण छन्। तर त्यहाँ पनि पृथक संवत् गणनाको प्रमाण पाइँदैन। त्यसैले मगरहरू वैदिक सिद्धान्तकै एक प्रमुख हिस्सा हुन् भन्ने निष्कर्षमा पुग्न हिच्किचाउनु पर्दैन।
१. घाटु नाच : तन्त्र, मन्त्र र योग साधनाको अद्भुत समन्वय
हाम्रो संस्कृति, रीतिरिवाज, विधि–पद्धति र परम्पराहरू सबै वैदिक सनातन मूलबाट नै विकसित र परिष्कृत हुँदै आएका हुन्। यसै सन्दर्भमा मगर समुदायको सांस्कृतिक सम्पदाभित्र “घाटु नाच” एक अत्यन्त महत्वपूर्ण लोकनाट्यका रूपमा स्थापित छ, जसको मूलमा तन्त्र साधना, मन्त्र शक्ति र योग सिद्धान्तको प्रभाव रहेको छ।
मगर समुदायमा विभिन्न नाच–गीति परम्पराहरू छन् — जस्तै सोरठी, मारुनी, झ्याउरे, चुट्का, सेनथान नाच, माघे नाच, रातो माछा नाच, लाठी नाच आदि। यी सबैको सांस्कृतिक महत्व छ, तर घाटु नाच सबैभन्दा आध्यात्मिक र रहस्यमय मानिन्छ।
घाटु नाच सिर्फ मनोरञ्जन होइन, इतिहास, धर्म, प्रेम, वीरता र सामाजिक एकताको प्रतीक पनि हो। बसन्त ऋतुको आगमनमा मनाइने यो नृत्यमा साधक–सिद्ध गुरुहरूले नचनीहरूलाई तान्त्रिक साधनाद्वारा देवी–देवतासँग योगस्थापन गरी नचाउने गरिन् ।
नचनीहरू प्रायः ३ देखि ९ वर्षका रजस्वला नभएका बालिकाहरू मात्र हुनुपर्छ। यदि साधनामा त्रुटि भयो भने उनीहरूलाई सामान्य चेतनामा फर्काउन कठिन हुन्छ र कहिलेकाहीँ मानसिक असर पनि पर्न सक्छ। त्यसैले योग्य, सिद्ध र अनुभवी गुरु (गुरुबा/गुरुआमा) नै घाटु नाच सञ्चालन गर्नुपर्छ।
२. “घाटु” शब्दको अर्थ र तात्त्विक व्याख्या
“घाटु” शब्द संस्कृतको “घट्” धातुबाट व्युत्पन्न हो, जसको अर्थ “मिल्नु, घटित हुनु, प्रयत्न गर्नु, योगमा प्रवृत्त हुनु” हुन्छ। त्यसैले “घाटु नाच” अर्थात् देवी–देवता र मानवबीच घटित हुने दैवी योगात्मक लीला हो।
यस नृत्यमा गीत, अभिनय र कथा माध्यमबाट भगवान्का चरित्र तथा दैवी घटनाहरू प्रस्तुत गरिन्छ। प्रेम, समर्पण, वियोग र धर्मरक्षाका कथा यसमा नाट्यमय शैलीमा प्रस्तुत हुने गर्छन्।
३. समानान्तर संस्कृति र आध्यात्मिक एकताको सन्देश
संसार चक्रमय छ — “सूत्रे मणिगणैव” अर्थात् भगवान्को सूत्रमा सबैकुरा मणिका दाना झैं एकआपसमा गुइँजिएका छन्। त्यसैले संसारका धेरै ठाउँमा समानान्तर सांस्कृतिक रूपहरू देखिनु स्वाभाविक हो।
घाटु नाचको रूप र भाव भारतको “खाटु श्याम” नृत्य वा वृन्दावनको डाण्डिया (लठ्ठी नाच)सँग पनि मिल्दो देखिन्छ। यी सबै नृत्यहरूमा भक्तियोग, प्रेम, र दैवी शक्तिसँगको एकत्व मुख्य विषय रहन्छ। यसले देखाउँछ — हाम्रो संस्कृति पृथक होइन, विश्व सनातन संस्कृतिको अविनाशी र अविभाज्य अंश हो।
यस समानान्तरतालाई तुलना गर्नु कसैको पक्ष लिनु होइन, बरु आफ्नै संस्कृति र जरा बचाउने सचेत प्रयास हो। यदि मगर समुदायले यस विषयमा गहिरो अनुसन्धान गरेर प्रमाणिक रूपले प्रस्तुत गर्न सके, हाम्रो इतिहास अझ उज्यालो हुने थियो।
किनभने पृथ्वीमा कुनै पनि वस्तुको जरा नयाँ होइन — सबै चीजकाे मूल सृष्टिकालदेखि नै विद्यमान छ। नयाँ कुरा भन्नाले हामीले देखेको रूप हो, सार होइन। वस्तु नाशवान् हुन्छन्, तर तिनको सार — अविनाशी शक्ति — सनातन रहन्छ। त्यसैले हामीले ईश्वर र आफ्नै मौलिक संस्कृतिलाई केन्द्रमा राख्दै संरक्षण गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
घाटु नाच हाम्रो आध्यात्मिक चेतना, सांस्कृतिक गर्व र वैदिक मूल पहिचानको जीवित प्रतीक हो। यसको माध्यमबाट केवल नाच–गान होइन, तन्त्र, मन्त्र र योगको सन्तुलनमार्फत मानव र दैवी सम्बन्धको साक्षात्कार गरिन्छ।
हामीले यसलाई मनोरञ्जनका रूपमा मात्र होइन, सनातन ज्ञानको सजीव प्रतीकका रूपमा जोगाउनुपर्छ । यस्तो अमूल्य परम्परा हाम्रो समाजमा जन्मिइरहोस् , जिवित रहि रहोस् ।
(• मगर सांस्कृतिक अनुसन्धान कर्ता हुन्।- सम्पादक )
