‘आदिकवि भानुभक्त आचार्यको कवित्वमा सरलता, सरसता, शब्दालङ्कारको सौन्दर्य र गहिरो भावप्रवणता पाइन्छ। विशेषतः भक्तिरसमा उनको अद्वितीय सिद्धि देखिन्छ।’ भन्दै प्रा. डा. वासुदेव त्रिपाठी लेख्छन् :
तनहुँको चुँदी रम्घामा जन्मिएका भानुभक्त आचार्य (वि.सं. १८७१–१९२५) नेपाली भाषाका प्रथम महान् कवि तथा “आदिकवि”का रूपमा स्थापित व्यक्तित्व हुन्। सरल, सरस र मर्मस्पर्शी भाषाशैलीमार्फत उनले नेपाली साहित्यलाई जनजनसम्म पुर्याउने ऐतिहासिक कार्य गरे। उनका काव्यकृतिहरू—‘वधूशिक्षा’, ‘प्रश्नोत्तरी’, ‘भक्तमाला’ र विशेषतः ‘रामायण’—ले नेपाली समाजमा गहिरो सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक प्रभाव पारेका छन्।
भानुभक्तका रचनाहरू केवल लेखोटमा सीमित रहेनन्, बरु सस्वर वाचन र श्रवणको परम्परामार्फत जनमानसमा फैलिँदै गए। साक्षर र निरक्षर दुवै समुदायमा समान रूपमा लोकप्रिय बनेका उनका काव्यहरू जीवनकालमै जनस्तरमा स्थापित भइसकेका थिए। यही कारणले नेपाली भाषाको विकास र विस्तारमा उनको योगदान अद्वितीय मानिन्छ।भानुभक्तका कृतिहरूलाई खोजी, संरक्षण र प्रकाशन गर्ने महत्त्वपूर्ण कार्य मोतीराम भट्ट ले गरेका हुन्। उनले वि.सं. १९४८ मा ‘कवि भानुभक्तको जीवन चरित्र’ प्रकाशित गर्दै भानुभक्तको काव्यप्रतिभालाई उजागर गरे। भट्टका अनुसार भानुभक्तको कवित्वमा शब्दालङ्कार, अर्थचमत्कार, सहज अभिव्यक्ति र विशेषतः भक्तिरसको अद्वितीय समन्वय पाइन्छ।आदिकवि भानुभक्त आचार्यको कवित्वमा सरलता, सरसता, शब्दालङ्कारको सौन्दर्य र गहिरो भावप्रवणता पाइन्छ। विशेषतः भक्तिरसमा उनको अद्वितीय सिद्धि देखिन्छ। यही विशेषताले उनका काव्यहरूलाई दीर्घकालीन प्रभावशाली र जनप्रिय बनाएको हो।भानुभक्तको ‘रामायण’ संस्कृतको ‘अध्यात्मरामायण’मा आधारित भए पनि उनले त्यसलाई नेपाली जनजीवनअनुकूल बनाउँदै मौलिक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले नेपाली भाषामा धार्मिक काव्य परम्परालाई मजबुत बनायो। त्यस्तै ‘प्रश्नोत्तरी’ र ‘भक्तमाला’ जस्ता कृतिहरूमा पनि उनको मौलिकता र दार्शनिक गहिराइ प्रस्ट देखिन्छ।
नेपाली साहित्यमा छन्दपरम्पराको संरक्षण र विकासमा पनि भानुभक्तको योगदान अतुलनीय छ। संस्कृत परम्पराको साङ्गीतिक छन्दलाई नेपाली लोकभाषासँग समायोजन गर्दै उनले एक सशक्त काव्यधारा स्थापना गरे, जसको प्रभाव पछिल्ला कविहरू—लेखनाथ पौड्यालदेखि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटासम्म—मा स्पष्ट देखिन्छ।भानुभक्तको महत्त्व केवल साहित्यिक सीमामा मात्र सीमित छैन, उनी नेपाली जातीय पहिचान र सांस्कृतिक गौरवका प्रतीकका रूपमा स्थापित छन्। नेपाली साहित्य सम्मेलन द्वारा वि.सं. १९९७ मा उनलाई औपचारिक रूपमा ‘आदिकवि’ उपाधि प्रदान गरिनु र जुद्ध शमशेर राणा द्वारा त्यसको स्वीकृति हुनु ऐतिहासिक घटना हो। त्यसपछि भानुजयन्ती मनाउने परम्परा व्यापक रूपमा फैलिएको पाइन्छ।
२००७ सालको क्रान्ति र प्रजातान्त्रिक अरुणोदयसँगै विगत पौने एक शताब्दी अवधिमा स्थानीय चुँदी रम्घावासी, तनहुँ र समग्र नेपाली समाजका साथै विभिन्न संस्थागत र सामूहिक प्रयासमार्फत भानुभक्तप्रतिको श्रद्धा निरन्तर अभिव्यक्त हुँदै आएको छ। नेपाल सरकारका तर्फबाट, भानु जन्मस्थल विकास समिति र भानु नगरपालिकाबाट, साथै भारत र विश्वभरका गैरआवासीय नेपाली समुदायबाट समय–समयमा भानु द्विशतवार्षिकीलगायत विविध भानु अर्चनाका ऐतिहासिक अनुष्ठानहरू सम्पन्न गरिँदै आएका छन्, जसले उनको योगदानलाई जीवित र गतिशील बनाइराखेको छ।
आज पनि नेपाल तथा विश्वभरका नेपाली समुदायमा भानुभक्तप्रति उच्च श्रद्धा व्यक्त गरिन्छ। तनहुँको चुँदी रम्घामा निर्माणाधीन भानु साहित्य उद्यानजस्ता परियोजनाहरूले उनको योगदानलाई संस्थागत रूपमा सम्मान गर्ने प्रयासलाई निरन्तरता दिएका छन्। यसै सन्दर्भमा वर्तमान राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलद्वारा आज उक्त उद्यानको शिलान्यास गरिनु नेपाली साहित्यप्रतिको सम्मानको प्रतीक हो। निष्कर्षतः, भानुभक्त आचार्य नेपाली भाषाका अमर आलोक हुन्। उनले नेपाली साहित्यलाई केवल समृद्ध मात्र बनाएनन्, भाषिक र सांस्कृतिक एकताको बलियो आधार पनि तयार पारे। उनका कृतिहरू आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक, प्रेरणादायी र जीवन्त छन्। जय भानु।
• २o८३ बैशाख १४ चुँदीरम्घा, तनहुँ ।
